Xu hướng mới trong sáng tác thơ Haiku Thế giới

alt

Đinh Nhật Hạnh

Thành lập năm 2009, đến 2012 ở Đại hội Liên hoan Thơ Châu Á - Thái Bình Dương lần thứ I diễn ra tại Hà Nội, CLB Haiku Hà Nội đã lọt vào mắt xanh của Chủ tịch Hiệp hội Haiku Thế Giới Ban’ya Natsuishi và trở thành thành viên thứ 40 của tổ chức quốc tế này. Kể từ đó, 20 hội viên Haiku Hà Nội đã có thơ đăng đều đặn trên Tạp chí World Haiku Review hàng năm. Các tuyển tập này được chọn công phu từ 48 quốc gia, gồm 30 ngôn ngữ của hơn 185 hội viên trên 5 châu lục, được chuyển ngữ sang tiếng Anh, tiếng Pháp kèm tiếng bản địa.

Cho đến nay, chúng tôi đã sưu tập được hơn 3000 khúc haiku từ nguồn phong phú ấy và dịch sang tiếng Việt. Sau đây là những cảm nhận tóm lược xu hướng sáng tác mới của thể thơ này.

1. Thiên nhiên

Ngay từ cuối thế kỷ XX, đã có thay đổi về định lệ rất cơ bản: quý ngữ (kigo) không còn là quy tắc ràng buộc trực tiếp mà thể hiện “ẩn”, gián tiếp, bởi lẽ thời tiết bốn mùa trên các châu lục thường khác nhau. Không chỉ “trăng” mới là mùa thu, “hoa” đâu chỉ là anh đào. Lại nữa, bớt quý ngữ trực tiếp lợi thêm một dòng quý giá, dành chỗ thể hiện được tâm tư ký thác dồn nén vào một không gian cực hẹp. Đa phần, thiên nhiên quyện hữu cơ vào hồn cốt bài thơ, không còn khách quan mà gắn bó với nhân sinh thường nhật. Cấu trúc 5/7/5 không còn là khuôn phép, kể cả tại những quốc gia có ngôn ngữ đa âm như Mỹ, Anh, Pháp, Úc… Ngay ở chính quốc Nhật Bản cũng có nhiều thay đổi ngày càng phổ biến: Haiku tự do một dòng, Haiku không quý ngữ… Tứ thơ giờ đây không chỉ khu trú vào hiện tiền, khoảnh khắc như ghi âm một tiếng chim ca, chụp một pô ảnh thoáng hiện mà thẳm sâu từ ký ức bất chợt về quá khứ ngày xưa hay vụt hiện viễn tượng của ngàn năm sau, như Shiki (1867-1902) đã viết:

Đêm không ngủ

miên man ta nghĩ

về ngàn năm sau

Nhà thơ Haiku đương đại thả sức tự do viết về bất cứ lĩnh vực nào mà mình cảm nhận, không áp đặt, phê phán, tuy bảng lảng mà không hời hợt, có sức gợi mênh mông, thường đặt vấn đề mà không trả lời, như đòi hỏi người đọc tự chiêm nghiệm. Haiku đương đại ít bộc lộ thiên nhiên nguyên thủy bên ngoài thế tục mà thường là hòa quyện với thực tại sôi động, biến ảo – không phân biệt giữa khách và chủ thể.

Có lẽ cũng phải thôi, Haiku là thể thơ cô đọng, ngắn nhất, cũng như các thể loại văn chương khác phản ánh thực trạng mỗi thời đại. Ngay giọt sương, đẹp trong là thế, tuy vẫn lung linh quê nhà nhưng nay liệu còn trong, cũng như cơn mưa giờ cũng khác. Mẹ Thiên nhiên xưa kia hiền là vậy nay đang bị tàn phá kiệt quệ do chính lòng tham vô độ của con người – thủng tầng ozone, hiệu ứng nhà kính làm tan băng địa cực, hàng chục ngàn đầu đạn hạt nhân đe dọa nổ tan quả đất từng ngày, từng giờ… – nên cũng giữ dằn phản ứng và, tất nhiên Haiku không thể dửng dưng chỉ tụng ca thiên nhiên mà không bảo vệ dẫu chỉ bằng… Thơ.

A sunflower / lowing its head / like a remorse

Có bông hoa hướng dương

cúi đầu

như sám hối

Chiaki Nagamine, (1954-) Nhật Bản

Following fellows / the horse’s fetter-marks / tearful eyes

Thất thểu theo bầy

con ngựa bị ngàm

ràn rụa nước mắt

Yo Ecdenetogtokh, (1961-) Mông Cổ

The sounds of water / wandering / searching for water

Tiếng nước

lang thang

tìm nước

Hirokazu Aihara, (1970-) Nhật Bản

Without words / the moon and the fisherman / plow the sea together

Không lời

trăng và dân chài lưới

cùng cày xới biển khơi

Malvina Mileta, (1955-) Đan Mạch

With a thin rope / a kite connects a girl / and the sky

Nhờ sợi dây mảnh

con diều nối liền cô gái

với bầu trời xanh

Dimitrij Skrk, (1951-) Slovenia

Hazy moon / a nightingale in the canyon / competes with its echo

Trăng mờ

họa mi trong hẻm núi

hót thi với tiếng vọng chính mình

Tomislav Maretic, (1931-) Croatia

2. Tự sự

Trái với Haiku cổ điển tránh không viết về bản ngã, chủ thể Haiku đương đại đã có đột phá ngoạn mục khi viết về mình, về những bức xúc, băn khoăn thế tục trước những biến động ghê gớm của lịch sử. Có tác giả dùng Haiku diễn tả cuộc đời riêng không lối thoát của mình (Steven Ross, Mỹ). Có niềm vui lứa đôi, có xẻ chia nỗi lòng với bạn đời đã khuất, mơ về “hội mùa riêng cho hai vợ chồng thưởng thức vị quả hồng vườn nhà chín đỏ ngọt lịm”. Những vấn đề trước kia xa vời với Haiku như số phận một đất nước, một chính thể nay được thể hiện sắc nét. Thân phận cô đơn, khổ ải nghiệt ngã do đói nghèo, bệnh tật, hay do tuổi tác – cố nén lại để rồi tự nhủ lòng dành phần nước mắt với bạn tri âm, cho vơi đi những dòng lệ đời đau khổ…

Haiku đương đại có tính nhân bản ngày càng rõ nét và sâu đậm của muôn mặt đời thường tác động vào số phận con người vốn mỏng manh, lay lắt, càng vô định trong một thế giới hiện sinh chẳng biết có ngày mai.

I, a craving skeleton / reach to my son / with withered arms

Tôi, một bộ xương đói khát

chìa đôi tay gày guộc

về phía con trai mình

Steven Ross, (1950-) Mỹ

Cremate my body / flush my ashes / down the toilet

Hãy hỏa táng thân tôi

rồi xả tro

vào toilet

Steven Ross, (1950-) Mỹ

How bluish / the heavy rainfall / of my retirement day

Sao buồn thế nhỉ!

mưa rơi tầm tã

đúng ngày mình về hưu

Masami Sanuka, (1950-) Nhật Bản

April 20th / the birthday of Hitler / and me

Ngày 20 tháng Tư

sinh nhật Hitler

và cũng của tôi nữa

Shin’ichi Suzuki, (1957-) Nhật Bản

May rain hesitate / to fall onto him / a fool?

Có thể mưa ngại ngần

rơi xuống hắn

kẻ dại khờ ngớ ngẩn giữa trần ai

Yoshimoto Abe, (1963-) Nhật Bản

Persimmons bear fruit / a little harvest festival / for my wife and me

Hồng vườn nhà ra quả

một hội mùa nhỏ

cho vợ chồng tôi

Tatsunori Koizumi, (1931-) Nhật Bản

Nuit d’hiver / le silence – plus chaud / que tes bras

Đêm đông

sự yên lặng ấm hơn

vòng tay anh

Zlatka Timoneva, (1949-) Bồ Đào Nha

I can’t get over / the fangs of love / my hair white as frost

Tôi không thể vượt qua

những day dứt của tình yêu

đầu bạc như sương rồi

Keusetsu Jakahashi, (1939-) Nhật Bản

3. Thế sự

Đây là phần quan trọng, có tần suất tuyển chọn cao về nội dung thực tế: mắt thấy tai nghe những thực trạng của thế giới đương đại, sát với băn khoăn bức xúc của thế gian trước thiên tai; địch họa do chính con người tự gây ra. Từ thảm họa Hiroshima đến Fukushima, từ cuộc cách mạng “Mùa xuân Ả-rập” đến nạn khủng bố tràn lan điên cuồng tàn bạo, xem mạng người như ngóe, không chốn nào yên. Có những tiếng chim kêu nghe đỏ như màu máu, ngay cả vầng trăng cũng đỏ bầm trong giấc mơ của giới cần lao. Có những ngôi làng sau chiến tranh chẳng còn là làng nữa mà chỉ là nỗi buồn và tiếc nuối khôn nguôi. Quả đất ngỡ trở lại yên bình sau Thế chiến II thì lại tiếp tục phải quằn quại trước những mưu ma chước quỷ thâm hiểm hòng vẽ lại bản đồ thế giới, áp đặt tôn giáo diễn biến từng giờ. Thời trước, cách nay hơn một thế kỷ, chưa có chiến tranh đại quy mô, đây đó thanh bình, thiên nhiên hòa đồng với nhân sinh, nhịp sống yên ổn êm thuận khác xa với hiện tiền sặc mùi xung đột của bạo lực, bá quyền, nơi con người bình thường không biết dẫu chỉ là ngày mai rất gần chứ chưa nói đến ngày mai xa xôi! Tứ thơ lóe lên như tia chớp, được khắc họa bởi dăm từ sắc gọn, chạm đến tâm tư dồn nén khiến người đọc phải suy ngẫm làm sao đấy để chung tay bảo vệ một thế giới văn minh, bảo vệ Trái đất – ngôi nhà chung của tất cả chúng ta đang lâm nguy.

I want a song of anger / fresh green leaves / shining

Tôi muốn nghe một khúc ca cuồng nộ

những chiếc lá xanh tươi

lấp lánh

Yo Tanaka, (1933-) Nhật Bản

Bloody moon / black and white dreams / of the working class

Vầng trăng đỏ như máu

đen trắng những giấc mơ

của giai cấp cần lao

Damir Damir, (1977-) Montenegro

This satanic age / even the mirroring shows / a false image

Thời buổi quỷ quái này

ngay cả chiếc gương

soi không thật mặt

Ramakhrisna Perugu, (1960-) Ấn Độ

“Arab Spring” – they say / but there is still deadly cold / in the heart of the people

“Mùa xuân Ả-rập” – họ hô vang

nhưng chỉ thấy giá băng chết chóc

trong tim dân thường

Dimitar Anakiev, (1960-) Slovenia

En Démocratie / tout autour du Président / beaucoup de cadavres

Chế độ dân chủ

xung quanh Tổng thống

vô khối xác người

Georges Friedenkraft, (1941-) Pháp

One street owes itself / to another street / one tree owes another

Một con phố mang nợ

một con phố khác

một cây nợ một cây

James Shea, (1976-) Mỹ

4. Tình yêu

Nếu như Haiku truyền thống không đề cập đến tình yêu mà còn cho đó là tối kỵ thì cũng đương nhiên bởi lẽ thể thơ này có cội nguồn từ các vị Thiền sư thoát tục, hơn nữa, thuở ấy thơ tình đã chiếm vị trí độc tôn trong thể Tanka chan chứa trữ tình rồi.

Thơ tình trong Haiku đương đại lại phát triển khá mạnh, là trào lưu mới, cởi mở hơn ngay trong các haijin Nhật Bản, đặc biệt, Haiku phương Tây có mảng thơ thiên về tính dục (erotic hay sexy haiku) khá thịnh hành. Tần suất tuyển chọn thơ tình khá cao, chỉ xếp sau mảng thiên nhiên và thế sự, Haiku tình yêu ở đây có phong vị nhuần nhị, thủ thỉ, trong sáng và hồn nhiên – có khi tả về đôi bướm mùa yêu; một chàng mèo thiến vểnh râu ngủ khì suốt mùa động đực; hoặc một nụ hôn vội trên bến xe ban ngày trước một vầng trăng sớm; tình yêu e ấp những lần đầu hò hẹn chỉ dám lén nhìn nhau; có lúc lại kiêu sa về vẻ quyến rũ của mình đã thừa sức ngăn làn gió xuân hầm hập của chàng, mời cập bến tình kề cận tầm tay…

Ta như trẻ lại trở về một thời yêu, thấp thoáng những nét xuân tình chấm phá, vì Thơ cũng như Tình không có tuổi…

The leaves sway calmly / listening to the brave wind / it says “I kissed you”

Êm đềm tán lá đung đưa

nghe gió mạnh dạn nói

“anh đã hôn em rồi”

Zaid Alquraishy, (1980-) Iraq

Swift kiss / at the bus stop / day moon

Nụ hôn vội

trên bến xe

trăng ban ngày

Ludmila Balabanova, (1994-) Bungary

Plage de nudistes / ne peux pas trouver ma copine / je la croyais bronzée

Bãi tắm truồng

không sao tìm được

bạn gái tôi màu da rám nắng

Valentin Nicolitov, (1945-) Rumani

The neutered Tom / sleeps soundly / during the love season

Chú mèo thiến

ngủ khì khì

suốt mùa động đực

Shuichi Watanabe, (1954-) Nhật Bản

After the love making / her mole / in a different place

Sau trận mây mưa

nốt ruồi nàng

chuyển chỗ

Petar Tchouhov, (1961-) Bungary

Soft lips colliding / beneath their closed eyelids / the time is melting away

Đôi cặp môi mềm chập lại

dưới hàng mi nhắm chặt

thời gian đang tan, tan

Anna Foldeaki Horvath, (1952-) Hungary

Clear moon night / espying the pure white / on her nape

Đêm trăng sáng

lén nhìn màu trắng muốt

nơi gáy nàng

Yoshitama Abe, (1963-) Nhật Bản

On the marble / of a bare breast / the petal of a kiss

Trên màu cẩm thạch

của bộ ngực trần

một cánh hoa hôn

Raul Henao, (1944-) Colombia

On the bench / only a couple of butterflies / and their shadows at play

Trên chiếc ghế dài

chỉ mình đôi bướm

và bóng chập chờn chơi

Vukelic Rozic, (1958-) Croatia

Spring morning / two sparrows on an antenne / broadcasting love

Buổi sáng mùa xuân

trên dàn ăng-ten

có đôi se sẻ phát thanh chuyện tình

Stepan Rozic, (1946-) Croatia

5. Những ý tưởng lạ

Sérénité nocturne / pierres et étoiles / le même silence

Trong đêm tĩnh êm

cả đá và sao

đều cùng im lặng

Zlatka Timenova, (1949-) Bồ Đào Nha

Sans permission / le dessin du temps / sur mon visage

Không được phép tôi

nét vẽ thời gian

vẫn hằn trên mặt

Zlatka Timenova, (1949-) Bồ Đào Nha

A small boat / a sunbeam is / its anchor

Một con thuyền nhỏ

tia nắng

là mỏ neo

Ivanka Yankova, (1936-) Bungary

A fish caught / in the net of dreams / a fisherman wakes up

Con cá mắc lưới

trong mơ

thức chàng ngư phủ dậy

Malvina Mileta, (1955-) Croatia

To revive him / rain splashing his face / on the obituary

Để hoàn sinh kẻ chết

mưa hắt lên khuôn mặt

trên tờ cáo phó

Malvina Mileta, (1955-) Croatia

After resisting / the nightpeach / swallow the knife

Sau khi chống cự

quả đào

nuốt chửng lưỡi dao

Taketora Nakamura, (1961-) Nhật Bản

In the shadow of the house / on a green lawn / the snow is sweating

Dưới bóng ngôi nhà

trên thảm cỏ xanh

tuyết vã mồ hôi

Stepan Rozic, (1946-) Croatia

A rain drop / overturns the sky in the cup / I’m drinking the Gods

Một giọt mưa

lật nhào bầu trời trong chén nước

ta uống các thần linh

Marius Chelaru, ( 1961-) Rumani

Summer evening / the dog drinks from the plash / all the stars

Đêm hè

con chó uống nước trong vũng

cạn sạch mọi vì sao

Marius Chelaru, ( 1961-) Rumani

In the ear of an old man / a cricket living / no food

Trong tai người già

có con dế sống

không cần thức ăn

Tousen, (1948-) Nhật Bản

6. Độc đáo

Life / sphinx / moment

Đời

nhân sư

khoảnh khắc

Alexandre Egorov, (1941-) Nga

Say something that makes me sweat

Hãy nói gì đó làm ta toát mồ hôi hột nào!

Yu Soneda, (1941-) Nhật Bản

Sharpening the nails of a man

Chuốt nhọn móng tay của một người đàn ông

Yu Soneda, (1941-) Nhật Bản

Snow grows on a stump

Tuyết mọc dày trên một gốc cây trơ

Yu Soneda, (1941-) Nhật Bản

The sun falls down the river burns

Mặt trời rơi dòng sông cháy

Yu Soneda, (1941-) Nhật Bản

The thin ice

Lớp băng mỏng

Ousen Uchida, ( 1937-) Nhật Bản

If u c me / u r me

Nếu em thấy anh

em là anh

Steven Ross, (1950-) Mỹ

7. Có vần

Foam flowers / the pull of sand under / my inner child

Hoa bọt biển

cát lôi từ phía dưới

đứa trẻ trong tôi

Carmen Starke, (1946-) Mỹ

Beer on her breath / summer night with wet lips / vomiting on beach

Bia nồng hơi thở nàng

đêm hè cùng môi ướt

nôn thốc nơi bãi bờ

Joseph Spencer, (1950-) Mỹ

Sunk in a abyss / a dragon keeps / heaven’s memory

Lặn xuống vực sâu

con rồng vẫn giữ

ký ức thiên đình

Masayuki Nakamura, (1948-) Nhật Bản

Pampas grass / day passes / as they sway

Cỏ đồng hoang

ngày lại qua ngày

như là đu đưa

Masayuki Nakamura, (1948-) Nhật Bản

Trafic lights / the moon shines /all night

Đèn giao thông

trăng sáng

suốt đêm

Lars Granstrom, (1953-) Thụy Điển

From an old tree / the ears of a deer / appear

Từ cây cổ thụ

đôi tai hươu

thoáng hiện

Ariyo Asoda, (1962-) Nhật Bản

Summer morning / a crow walking / on the broad street

Buổi sáng mùa hạ

một con quạ

đi trên đại lộ

Ariyo Asoda, (1962-) Nhật Bản

The hand / is the tool / of the soul

Bàn tay

công cụ

của tâm hồn

Leons Briedis, (1949-) Latvia

Old age is freedom / the house key gets lost / you are dwelling in chaos

Tuổi già là tự do

chìa khóa nhà đâu mất

ta sống trong hỗn mang

Mordechai Geldmann, (1946-) Israel

Time is running / hurry up with everything / the end is secret

Thời gian trôi nhanh

mau lên với mọi việc

tận cùng là bí mật

Judit Vihar, (1944-) Hungary

8. Sexy Haiku

Sky / and a sleepy man / swelling

Bầu trời

và một gã đàn ông ngủ

đang dựng cột buồm

Sinji Noya, (1961-) Nhật Bản

Eating together / vomiting together / the end of love

Cùng nhậu

cùng nôn

cuộc tình kết thúc

Ram Kumar Pandy, (1946-) Nepal

Life lasts / until the slip goes from your wrist / to your tiptoe

Cuộc sống tồn tại

đến khi xi-líp

từ cổ tay tuột xuống đầu ngón chân em

Gyorgy Vermes, (1949-) Hungary

Between the blouse and the skin / the moon and a hand / are full

Giữa làn áo mỏng và làn da em

cả vầng trăng và một bàn tay

cùng đầy

David Rodrigues, (1951-) Bồ Đào Nha

Fireflies / in love / fertilization of light

Đom đóm

làm tình

thụ thai ánh sáng

Javier Tafur Gonzalez, (1945-) Colombia

Soap bubbles / between a pair / of human

Bong bóng xà phòng

giữa

đôi trai gái

Stepan Rozic, (1946-) Croatia

Sleeping with a virgin / making the veneral disease / spread

Ngủ với gái trinh

lan truyền

bệnh kín

Kentaro Awano, (1990-) Nhật Bản

Her nude buttocks / and the moon over the water / float with me

Mỹ nhân với cặp mông trần

và ánh trăng mặt nước

bập bềnh cùng tôi

Rob Flipse, (1944-) Hà Lan

Tạm kết

Quỹ thơ tuyển hàng năm của WHA thật dồi dào, kể từ khi thành lập đến nay đã có 12 tập gồm khoảng 6000 bài haiku. CLB Haiku Hà Nội gia nhập sau, chỉ được thưởng thức 3000 khúc. Trên đây mới là những cảm nhận ban đầu của chúng tôi trước rừng hoa kỳ diệu, vừa quen vừa lạ từ 5 châu lục, xin hẹn có dịp trình bày ở một phạm vi rộng hơn về chủ đề này cùng quá trình tiếp biến Haiku ở nước ta (có tổ chức) qua các tuyển tập Haiku Việt đã xuất bản của tập thể và cá nhân. Rất mừng khi sơ bộ đối chiếu đã hé lộ sự tương đồng của Haiku Mở Việt Nam với trào lưu Haiku thế giới đương đại – không hẹn mà gặp – đã tạo đà tự tin và vững vàng hơn trong bước đường mới đầy hứa hẹn. Trân trọng!

Đ.N.H

Video Tổng Hợp

Mời Quảng Cáo

Lượng truy cập

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay57
mod_vvisit_counterHôm qua199
mod_vvisit_counterTất cả54523
Hiện có 29 khách Trực tuyến